Hoe veranderde het Amsterdamse stadseiland Kattenburg van een gebied met scheepswerven in een woonwijk en voormalig marineterrein? De nieuwe digitale Kattenburg Atlas brengt ruim vier eeuwen geschiedenis tot leven met historische kaarten, afbeeldingen en verhalen.
Een stadseiland met een bijzondere geschiedenis
In oktober 2026 is de nieuwe digitale Kattenburg Atlas gepresenteerd. Deze interactieve atlas vertelt de geschiedenis van Kattenburg en het voormalige Marineterrein in Amsterdam, vanaf de aanleg van de Oostelijke eilanden in de zeventiende eeuw tot de huidige tijd.
De atlas is ontwikkeld door de Universiteit van Amsterdam in samenwerking met Allmaps en de TU Delft. Historische kaarten vormen de basis voor een digitale ontdekkingstocht door een gebied dat in de loop der eeuwen ingrijpend van vorm en functie veranderde.
Oude kaarten op de huidige stadsplattegrond
Het bijzondere van de Kattenburg Atlas is de manier waarop historische kaarten worden gebruikt.
Met behulp van georeferentie zijn oude kaarten gekoppeld aan hun geografische ligging. Daardoor kunnen ze over de huidige stadsplattegrond van Amsterdam worden gelegd.
De gebruiker kan zo onderzoeken hoe de stad zich ontwikkelde, waar nieuwe eilanden ontstonden en hoe de inrichting van het gebied veranderde.
Voor de technische realisatie is gebruikgemaakt van Allmaps, een platform waarmee gedigitaliseerde historische kaarten geografisch kunnen worden geplaatst en gecombineerd met moderne kaartlagen.
De atlas bestaat uit zes hoofdonderdelen, die samen de ontwikkeling van Kattenburg beschrijven.
Van scheepswerf tot marineterrein
De geschiedenis begint bij de groei van Amsterdam als handels- en havenstad.
In de zeventiende eeuw ontstonden aan de oostzijde van de stad nieuwe eilanden door landaanwinning. Kattenburg kreeg daarbij een belangrijke functie voor de bouw en het onderhoud van oorlogsschepen.
Op het eiland werd ’s Lands Werf gevestigd, waar eeuwenlang schepen voor de Nederlandse oorlogsvloot werden gebouwd en onderhouden.
De historische kaarten laten zien hoe deze maritieme activiteiten de inrichting van het gebied bepaalden.
In de negentiende eeuw veranderde de scheepsbouw ingrijpend. Houten zeilschepen maakten geleidelijk plaats voor stoomschepen en ijzeren oorlogsschepen. De werf moest worden aangepast aan nieuwe technieken, grotere schepen en andere productieprocessen.
Ook deze veranderingen zijn in de atlas terug te vinden.
Oorlog, wederopbouw en stadsvernieuwing
De atlas behandelt eveneens de geschiedenis van Kattenburg tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Tijdens de Duitse bezetting werd het Marine-Etablissement door de Kriegsmarine gebruikt. De oorlog had grote gevolgen voor de stad en haar bewoners.
Na de oorlog veranderde Kattenburg opnieuw. De oude woonwijk raakte verder in verval en werd uiteindelijk grotendeels gesloopt.
Bij de wederopbouw ontstond een nieuwe woonwijk, met een andere stedenbouwkundige indeling. De eeuwenoude verwevenheid tussen wonen, werken en scheepsbouw maakte plaats voor een duidelijkere scheiding tussen de woonwijk en het afgesloten Marineterrein.
Door de opeenvolgende kaarten te bekijken, wordt zichtbaar hoe ingrijpend deze veranderingen waren.
Meer dan alleen kaarten
Naast de historische kaarten bevat de atlas uitgebreide toelichtingen, afbeeldingen en verwijzingen naar historische bronnen.
Het project maakt deel uit van een breder initiatief onder de naam Kattenburg Virtual Memories.
Daarin onderzoeken wetenschappers en ontwerpers hoe historische reconstructies kunnen worden gecombineerd met persoonlijke herinneringen van bewoners en voormalige militairen.
Met behulp van virtuele en augmented reality worden historische situaties opnieuw zichtbaar gemaakt. Daarbij gaat het niet alleen om de vraag hoe het gebied er vroeger uitzag, maar ook hoe mensen het hebben ervaren.
Tijdens de presentatie op 2 oktober werden verschillende prototypes van deze toepassingen gedemonstreerd.
Een nieuwe manier om historische kaarten te gebruiken
De Kattenburg Atlas laat zien hoe historische cartografie kan worden ingezet om de ontwikkeling van een stad begrijpelijk te maken.
Door oude kaarten te combineren met historische verhalen en afbeeldingen ontstaat meer dan een verzameling afzonderlijke kaartbladen.
De atlas maakt het mogelijk om veranderingen in het landschap, de bebouwing en het gebruik van de ruimte met elkaar in verband te brengen.
Daarmee is het project ook een interessant voorbeeld voor andere historische steden en gebieden.
De digitale atlas is vrij toegankelijk en kan rechtstreeks in de browser worden bekeken.
| Gegeven | Informatie |
|---|---|
| Titel | Kattenburg Atlas |
| Onderwerp | Geschiedenis van Kattenburg en het Marineterrein |
| Gebied | Amsterdam, Oostelijke eilanden |
| Historische periode | Zeventiende eeuw tot heden |
| Presentatie | 2 oktober 2026 |
| Ontwikkeling | Universiteit van Amsterdam, Allmaps en TU Delft |
| Inhoudelijke begeleiding | Floribert Baudet en Djoeke van Netten |
| Uitvoering | Interactieve digitale atlas |
| Aantal hoofdonderdelen | Zes |
| Toegang | Online |
| Techniek | Georeferentie, historische kaartlagen en digitale verhalen |
De Kattenburg Atlas is een voorbeeld van de mogelijkheden die digitalisering biedt voor het onderzoek naar historische kaarten.
Oude kaarten worden niet alleen toegankelijk gemaakt, maar krijgen door hun combinatie met moderne topografie en historische verhalen een nieuwe betekenis.
Voor liefhebbers van historische cartografie biedt deze atlas een interessante mogelijkheid om zelf te ontdekken hoe een Amsterdams stadseiland zich gedurende vier eeuwen heeft ontwikkeld.
ONTDEK DE KATTENBURG ATLAS : Kattenburg Atlas – interactieve digitale atlas
De atlas bevat zes hoofdonderdelen met historische kaarten, afbeeldingen en toelichtingen.
LEES MEER OVER HET PROJECT : Universiteit van Amsterdam – Kattenburg Atlas en Virtual Memories
Deze officiële projectpagina beschrijft de ontwikkeling van de atlas en de aanvullende toepassingen met virtuele en augmented reality.