Vanaf 10 oktober 2026 presenteert Stedelijk Museum Alkmaar de tentoonstelling Van water naar land. Centraal staat een bijzondere kaart van renaissancekunstenaar Jan van Scorel (1495–1562), waarin hij zijn ambitieuze plannen voor de bedijking van de Zijpe vastlegde.
Een kunstenaar als landmaker
Jan van Scorel kennen we vooral als schilder en als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de renaissance in de Noordelijke Nederlanden. Minder bekend is dat hij zich ook bezighield met waterstaatkundige projecten en de inrichting van het landschap.
In de laatste fase van zijn leven raakte Van Scorel betrokken bij plannen voor de bedijking van de Zijpe. Dit gebied in Noord-Holland stond eeuwenlang onder invloed van de zee. Van Scorel zag mogelijkheden om het gebied door middel van bedijking geschikt te maken voor bewoning en landbouw.
Een bijzonder document uit deze geschiedenis is de grote Kaart van het Noordhollands kustgebied vanaf Petten, met Wieringen en Texel uit 1552, toegeschreven aan Jan van Scorel en medewerkers. Het origineel meet ongeveer 2,40 bij 0,78 meter en wordt bewaard in het Nationaal Archief.
De kaart werd waarschijnlijk vervaardigd in verband met de aanvraag van een octrooi bij keizer Karel V voor de bedijking van de Zijpe. Dat octrooi werd op 31 maart 1552 verleend. Opmerkelijk is dat de voorgenomen bedijking op de kaart al wordt weergegeven alsof zij werkelijkheid is. De kaart was daarmee niet alleen een weergave van het bestaande landschap, maar ook een middel om een toekomstbeeld overtuigend te presenteren.
Ook cartografisch is er veel te ontdekken. Landschapselementen zijn deels driedimensionaal weergegeven en verspreid over de kaart zijn kleine menselijke figuren opgenomen: arbeiders werken aan de dijk, vissers zijn actief op het water en elders zien we ruiters en karren. Op Texel zijn bakens bij het Marsdiep en een handelsschip afgebeeld en op Eierland zijn zelfs mensen te zien die eieren verzamelen.
Juist deze combinatie van kaart, landschapsbeeld en ontwerp maakt het werk bijzonder. Het laat niet alleen zien hoe het Noord-Hollandse kustgebied er halverwege de zestiende eeuw uitzag, maar ook hoe Van Scorel en zijn tijdgenoten dachten dat dit landschap door menselijk ingrijpen kon worden veranderd.
Kaarten, kunst en landschap
Rond de kaart van Van Scorel toont het museum historische kunstwerken, ontwerpen en monumentale kaarten. Daarmee wordt zichtbaar hoe mensen door de eeuwen heen hebben geprobeerd water en landschap naar hun hand te zetten.
De tentoonstelling trekt deze geschiedenis bovendien door naar het heden. Werk van de hedendaagse kunstenaar Pé Okx wordt naast de historische stukken geplaatst. Okx richt zich eveneens op de relatie tussen mens, natuur en landschap.
Een interactieve digitale installatie laat bezoekers vervolgens zelf nadenken over de toekomst van het landschap. Welke delen willen we behouden, veranderen of juist beschermen?
Zo brengt Van water naar land historische cartografie, kunst, waterbeheer en actuele vragen over onze leefomgeving bij elkaar.
Tentoonstellingsgegevens
Van water naar land – Jan van Scorel & Pé Okx
Stedelijk Museum Alkmaar
Canadaplein 1, Alkmaar
10 oktober 2026 t/m 28 februari 2027
Dinsdag t/m zondag, 11.00–17.00 uur
Vanaf de opening worden bovendien iedere zondag om 14.00 en 15.00 uur gratis inlooprondleidingen georganiseerd. Hiervoor is wel een geldig entreebewijs voor het museum nodig.
Meer weten over de tentoonstelling, de kaart van Jan van Scorel en het programma? Stedelijk Museum Alkmaar geeft op de tentoonstellingspagina uitgebreide informatie.
Meer informatie over Van water naar land
Meer over de bijzondere kaart van Jan van Scorel
Wie de kaart vóór een bezoek aan de tentoonstelling uitgebreider wil bestuderen, vindt bij Duinen en mensen een uitvoerige beschrijving van de kaart, haar ontstaan, cartografische bijzonderheden en de geschiedenis van de bedijking van de Zijpe.
Bekijk de kaart en lees de uitgebreide toelichting